آبرفت چیست؟ – از نحوه شکل گیری تا ویژگی ها و خصوصیات


آبرفت یک اصطلاح کلی است که برای اشاره به مواد سست و ریزه‌ای در رودخانه‌ها و دیگر جریان‌های آب استفاده می‌شود. این مواد معمولاً توسط جریان های آب منتقل می شوند و در مکان های مختلفی تجمع می یابند. آبرفت برای زندگی انسان بسیار مهم است. اثرات مهمی مانند دشت ها، دلتاها و مخروط های آبرفتی از تجمع آبرفت ها ایجاد می شود. این ویژگی های زمین شناسی به دلیل خاک بسیار حاصلخیز، محیطی ایده آل برای کشاورزی فراهم می کند. در این مقاله از مجله فرادرس می خواهیم ببینیم آبرفت چیست و چه ترکیباتی دارد. همچنین به اهمیت، ویژگی ها و شکل گیری آبرفت خواهیم پرداخت.

آبرفت چیست؟

«آلوویوم» مجموعه‌ای از مواد سست است که توسط رودخانه‌ها و جریان‌های آب جابه‌جا و رسوب می‌شوند. به همین دلیل به آن نهشته های آبرفتی نیز می گویند. آبرفت عموماً از موادی مانند ماسه، خاک رس، سیلت، ماسه و سایر مواد سست تشکیل شده است.

فیلم آموزشی علوم تجربی – پایه هفتم در برنامه فوق برنامه

کلیک

یکی از مهم ترین ویژگی های خارجی آبرفت ها وجود رسوبات گرد با دانه بندی ریز است. رسوبات آبرفتی معمولاً در بسترهای پایینی رودخانه ها جمع می شوند و زمین های حاصلخیز ایجاد می کنند. بنابراین آبرفت و زمین های حاصل از آن برای انسان بسیار مهم است. در واقع تمدن های زیادی در اطراف سرزمین های آبرفتی شکل گرفته اند.

اجزای تشکیل دهنده آبرفت چیست؟

سن رسوبات و فرآیندهای دخیل در تشکیل خاک از مهم ترین پارامترهای موثر بر ساختار و محتوای آبرفت ها هستند. ترکیب آبرفت ها از موادی با اندازه های مختلف تشکیل شده است. این مواد می توانند سنگ های بزرگی مانند شیل یا ذرات ریز مانند شن، ماسه، سیلت، خاک رس، واتل و حتی مواد آلی باشند. برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد آبرفت، می توانید ویدیوی مطالعات اجتماعی فوق برنامه هفتم را در لینک زیر مشاهده کنید.

  • تدریس مطالعات اجتماعی 7 فوق برنامه

رسوبات درشت دانه معمولاً در نزدیکی منبع جریان آب جمع می شوند. تجمع ذرات ریز مانند ماسه، سیلت و خاک رس نیز در نزدیکی دهانه یا انتهای رودخانه رخ می دهد. برخی از رسوبات آبرفتی حاوی مواد معدنی سنگین مانند طلا، پلاتین، الماس و قلع هستند. کاسیتریت یکی از کانی‌های اصلی قلع است که معمولاً در نهشته‌های آبرفتی یافت می‌شود.

منظور از آبرفت چیست؟

خاک های آبرفتی بسیار حاصلخیز هستند. به همین دلیل تمدن های زیادی در کنار رودخانه ها و دشت ها و دلتاهای کنار آنها شکل گرفته است. به عنوان مثال، دلتای رود نیل، دلتای رود می سی سی پی و دلتای گنگ (بنگال) از جمله مناطق آبرفتی وسیعی هستند که در طول تاریخ میزبان تمدن های بشری بوده اند. خاک این مناطق از ذرات ریز و درشت با مواد معدنی مختلف تشکیل شده است.

دشت بزرگ چین در شرق آسیا از آبرفت های رودخانه یانگ تسه بیرون آمده است.

آبرفت ها در تشکیل برخی از ویژگی های زمین مانند دشت ها و دلتاها نقش دارند:

  • رسوب آبرفت های رودخانه ای به مرور زمان باعث ایجاد دشت ها و دشت هایی می شود که به آنها دشت می گویند. دشت ها به دلیل مزیت خاک حاصلخیز و زمین مسطح، گزینه بسیار مناسبی برای فعالیت های کشاورزی و توسعه زندگی بشر می باشد.
  • گاهی اوقات رودخانه ها رسوب در دهان خود (دهان یا دم) جمع می کنند. از تجمع آبرفت ها در دهانه رودخانه ها زمین های مثلثی شکل به وجود می آید که به آنها دلتا می گویند. اگر تجمع آبرفت ها ثابت باشد، دلتاها توسعه یافته و به آب دریا می رسند. دلتاها نیز مانند دشت ها از خاک بسیار حاصلخیز بهره می برند.

ویژگی های آبرفت چیست؟

ویژگی های اصلی آبرفت ها به شرح زیر است:

  • بافت خاک متغیر، از ماسه درشت تا رس ریز
  • طیف گسترده ای از نفوذپذیری، از نفوذپذیری بالا در رسوبات درشت دانه تا نفوذپذیری کم در ذرات ریزدانه (رس و سیلت)
  • رنگ تیره به دلیل وجود بسیاری از مواد آلی در ترکیبات است
  • محدود به بستر رودخانه ها

قبلا در مجله فرادرس در مورد نفوذپذیری صحبت کرده بودیم. در ادامه نحوه تشکیل رسوب را توضیح خواهیم داد.

چگونه در مورد آبرفت یاد بگیریم؟

آبرفت ها تأثیر بسزایی بر کیفیت زندگی انسان ها و سایر موجودات زنده روی کره زمین دارد. لذا در کتب درسی سطوح مختلف به آنها پرداخته شده است. مفهوم رسوب گذاری معمولاً با مفاهیم دیگری مانند منابع آب، دشت، دلتا مورد مطالعه قرار می گیرد. دانش آموزان کلاس اول در کتاب علوم پایه هفتم به مطالعه آبرفت می پردازند. فرادرس یک فیلم آموزشی جامع برای دانش آموزان کلاس هفتم آماده کرده است که به راحتی مفاهیم کتاب علوم تجربی شامل مبحث بارش را به شما آموزش می دهد. برای تماشای این ویدئو روی لینک زیر کلیک کنید:

  • فیلم آموزشی مطالعات اجتماعی فرادرس هفتم
  • مجموعه فیلم های آموزشی فرادرس پایه هفتم

آشنایی با آبرفت ها برای دانشجویان رشته زمین شناسی و برخی رشته های مهندسی ضروری است. به عنوان مثال درس زمین شناسی مهندسی یکی از دروسی است که به مبحث آبرفت در مبحث آب های سطحی می پردازد. فرادرس یک فیلم آموزشی مفید نیز در رابطه با این دوره آماده کرده است که شما را در تسلط بر مفاهیم زمین شناسی مهندسی یاری می کند. لینک تماشای این فیلم در زیر آمده است:

  • فیلم آموزشی زمین شناسی مهندسی فرادرس

آبرفت چگونه تشکیل می شود؟

آبرفت از ته نشین شدن ذرات سست و زباله در نقاط مختلف بستر رودخانه تشکیل می شود. ذراتی که توسط رودخانه ها حمل می شوند، بسته به اندازه آنها در نقاط مختلف تجمع می یابند و رسوب ایجاد می کنند. ساختار و شکل این نهشته های آبرفتی به محل تشکیل آنها بستگی دارد. در مطالب قبلی مجله فرادرس در مورد شکل گیری جلجه ها صحبت کردیم. در زیر به تشکیل آبرفت در نقاط مختلف رودخانه ها خواهیم پرداخت.

فیلم سریال آموزشی زمین شناسی فرادرس

کلیک

وضعیت آبرفت در دهانه رودخانه

در دره های با شیب ملایم جریان آب کند است. به همین دلیل بستر یا رسوبات حمل شده توسط سرشاخه های رودخانه در کف دره می نشیند. این رسوبات آبرفتی زمین های کم ارتفاع و همواری را در حاشیه رودخانه ایجاد می کنند که به آن دشت های سیلابی یا سیلابی می گویند.

در برخی فصول سال حجم مواد رسوبی بیشتر است، اما سرعت رودخانه برای حمل بار معلقی که سرشاخه ها آورده اند را ندارد. در نتیجه، مواد رسوبی به صورت یک لایه نازک در سطح وسیع‌تری نسبت به ساحل رودخانه پخش می‌شوند. با افزایش عرض نهشته ها، عمق و سرعت رودخانه کاهش می یابد و اغلب شن و ماسه معلق در آب رودخانه در امتداد لبه رودخانه جمع می شود.

اگر شیب عمودی یا به اصطلاح اگر جابجایی رودخانه زیاد باشد، دامنه آن تا محدوده وسیع تری گسترش می یابد. از سوی دیگر، اگر شیب رودخانه کم باشد، جریان آب به صورت منفرد و پر پیچ و خم ادامه می یابد.

وضعیت آبرفت در دهانه رودخانه

سرعت جریان آب در انتهای رودخانه (محل تلاقی رودخانه با دریاچه یا دریا) به میزان قابل توجهی کاهش می یابد. این مشکل باعث می شود که مقادیر بسیار زیادی رسوب جمع شود. در نزدیکی دهانه رودخانه شیب زمین به طور پیوسته کاهش می یابد. در این مناطق جریان آب به دنبال کوتاه ترین مسیر برای رسیدن به سطوح پایین تر است. به همین دلیل چند شاخه از شاخه اصلی رودخانه جدا می شود. در طی این فرآیند یک ساختار مثلثی ایجاد می شود که به آن دلتا می گویند. رسوبات درشت دانه در ابتدای ساختار دلتایی انباشته شدند. هر چه جلوتر می رویم، اندازه ذرات رسوب شده کاهش می یابد.

مخروط چیست؟

مخروط افکنه یکی از اثرات زمین شناسی است که در اثر برخورد جریان های آبی که از مناطق مرتفع کوهستانی و شیب دار با زمین های هموار و کم شیب حرکت می کنند، ایجاد می شود. در ابتدای رودخانه ها در نقاط مرتفع و شیب دار سرعت جریان آب زیاد است. به محض رسیدن رودخانه به دامنه های هموار و کم سرعت آن به شدت و به شدت کاهش می یابد. این کاهش سرعت باعث پخش و ته نشین شدن رسوبات و تشکیل آبرفت می شود. این زمین های آبرفتی به تدریج مخروطی می شوند. با حرکت از کوهستان به دشت از ضخامت آبرفت ها کاسته می شود.

از عوامل موثر بر ساختار و تشکیل مخروط افکنه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • باری که توسط رودخانه حمل می شود
  • رژیم هیدرولوژیکی
  • شیب
  • منطقه زهکشی

مخروط های آبرفتی در تمامی مناطق آب و هوایی از مناطق خشک، نیمه خشک و مرطوب تا معتدل و سردسیر دیده می شود. در صورت وجود چند پنکه رسوبی در کنار یکدیگر، احتمال اتصال آنها به یکدیگر و تشکیل ساختاری با حجم بیشتر رسوب به نام «باجادا» وجود دارد.

آبرفت چگونه دانه بندی می شود؟

سرعت و فشار جریان آب در ابتدای رودخانه ها (در مناطق کوهستانی) بسیار زیاد است و با نزدیک شدن به انتهای رودخانه به کمترین حد خود می رسد. با تغییر سرعت و فشار رودخانه و جریان های آب، ماهیت آبرفت ها نیز تغییر می کند.

فیلم آموزشی علوم تجربی – پایه هفتم در برنامه فوق برنامه

کلیک

طبقه بندی رسوبات بر اساس ماهیت آنها به دو دسته تقسیم می شود. در دانه بندی آبرفتی نوع اول، رسوب ذرات با اندازه های مختلف در نقاط مختلف بارش صورت می گیرد. دلیل این امر سرعت متفاوت ته نشینی و حرکت ذرات بر اساس اندازه آنها است.

انتقال رسوب از رودخانه در سه مرحله انجام می شود:

  1. حرکت بستر شامل سنگ ها و تخته سنگ های بزرگ در بستر رودخانه صورت می گیرد. رسوبات بزرگ اولین موادی هستند که در بالادست رسوب کرده و باعث فرسایش جاده می شوند.
  2. در مرحله دوم جابجایی بار معلق حاوی ذرات شن متوسط ​​انجام می شود. رسوب ذرات متوسط ​​در حاشیه رودخانه اتفاق می افتد و باعث تشکیل دشت های سیلابی و مخروط های آبرفتی می شود.
  3. جابجایی محلول حاوی ذرات بسیار ریز خاک رس و خاک رس در آخرین مرحله انجام می شود. رسوب ذرات محلول در آب رودخانه در نزدیکی دهانه صورت می گیرد و باعث تشکیل دلتا می شود.

نوع دوم دانه بندی آبرفتی به دلیل ته نشین شدن ذرات با تراکم های مختلف رخ می دهد. رسوبات آبرفتی تشکیل شده بر اساس این نوع دانه بندی را رسوبات پلاسر می نامند. رسوبات محل در هنگام تجمع مواد معدنی سنگین از جریان آب تشکیل می شوند. این رسوبات از نظر فیزیکی و شیمیایی در برابر هوا و خوردگی مقاوم هستند.

سوالات متداول در مورد آبرفت

در قسمت پایانی این مقاله مجله فرادرس به سوالات متداول در رابطه با مشکل آبرفت ها به اختصار پاسخ می دهیم.

منظور از آبرفت چیست؟

آبرفت به موادی اطلاق می‌شود که توسط رودخانه‌ها و جریان‌های آب منتقل و رسوب می‌شوند.

نام دیگر آبرفت چیست؟

نام دیگر آبرفت، رسوبات آبرفتی است.

چرا آبرفت را رسوبات آبرفتی می نامند؟

به دلیل حرکت و تجمع (رسوب) ذرات در فرآیند تشکیل آبرفت به آن رسوبات آبرفتی نیز می گویند.

رسوبات از چه موادی ساخته شده اند؟

آبرفت از مواد ریز و درشتی مانند شن، ماسه، سیلت، خاک رس، پارچه، مواد آلی و حتی شیل تشکیل شده است.

کدام یک از اثرات زمین توسط آبرفت تشکیل می شود؟

دشت ها، دلتاها و مخروط های آبرفتی از رسوب آبرفت ها در شرایط مختلف تشکیل می شوند.

مزایای خاک آبرفتی چیست؟

خاک های آبرفتی سرشار از مواد آلی ریزدانه هستند. این ویژگی خاک های آبرفتی را به محیطی حاصلخیز برای کشاورزی تبدیل می کند. علاوه بر این احتمال وجود رسوبات معدنی پلاسر مانند طلا و پلاتین در این خاک ها وجود دارد.

آبرفت نویسی چیست؟ – از نحوه شکل گیری تا ویژگی ها و ویژگی ها اولین بار در مجله فرادرس. به نظر می رسد.